فهرست مطالب فصل اول: کلیات………………………………………………………………………………………………………………….1 1. مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………. 2 1-1. تبیین مسأل? پژوهشی و اهمیت آن ………………………………………………………………………………… 2 2-1. پیشین? پژوهش……………………………………………………………………………………………………………. 3 3-1. اهمیت بحث………………………………………………………………………………………………………………. 3 4-1. سؤالات پژوهش…………………………………………………………………………………………………………. 4 5-1. فرضیههای پژوهش……………………………………………………………………………………………………… 4 6-1. روش تحقیق و مراحل آن………………………………………………………………………………………………. 5 7-1. بررسی منابع………………………………………………………………………………………………………………… 5 8-1. ساختار پایاننامه…………………………………………………………………………………………………………… 5 2. پیشین? بحث…………………………………………………………………………………………………………………….. 6 1-2. علم از نظر متکلمان و عافان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا……………………………………………….. 6 1-1-2. علم از نظر متکلمان……………………………………………………………………………………………… 8 1-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان مسلمان……………………………………………………………………….. 8 2-1-1-2. علم از دیدگاه معتزله……………………………………………………………………………………… 10 3-1-1-2. علم از دیدگاه اشاعره…………………………………………………………………………………….. 11 4-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان شیعه………………………………………………………………………….. 13 2-1-2. علم از دیدگاه عارفان……………………………………………………………………………………………. 15 تمایز میان علم و قول به علم…………………………………………………………………………………………… 17 3-1-2. علم از دیدگاه فیلسوفان پیش از ملاصدرا……………………………………………………………….. 20 1-3-1-2. تعریف علم در فلسف? مشایی………………………………………………………………………….. 20 اشکال به عرض بودن علم و جواب ابنسینا……………………………………………………………………. 23 2-3-1-2. تعریف علم در فلسف? اشراقی………………………………………………………………………….. 24 2-2. سیر و سلوک از نظر متکلمان، عارفان و فیلسوفان…………………………………………………………… 26 1-2-2. سیر و سلوک از نظر عارفان…………………………………………………………………………………… 28 2-2-2. سیر و سلوک از نظر فیلسوفان……………………………………………………………………………….. 32 1-2-2-2. سیر و سلوک از نظر ابنسینا……………………………………………………………………………. 32 2-2-2-2. سیر و سلوک از نظر شیخاشراق………………………………………………………………………. 39 2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر عارفان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا…………………………….. 42 1-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر عارفان……………………………………………………………….. 42 2-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر فیلسوفان پیش از ملاصدرا …………………………………. 44 1-2-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابنسینا………………………………………………………… 44 2-2-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر شیخاشراق……………………………………………………. 46 فصل دوم: علم و سیر و سلوک از نظر ابنعربی………………………………………………………………………… 48 1-1. تعریف علم ………………………………………………………………………………………………………………. 51 1-1-1. در تصوف پیش از ابنعربی…………………………………………………………………………………… 51 2-1-1. از دیدگاه ابنعربی……………………………………………………………………………………………….. 51 2-1. بعضی از خصوصیات علم…………………………………………………………………………………………… 55 3-1. تفاوت علم و معرفت………………………………………………………………………………………………….. 59 4-1. تقابل علم عقلی و علم لدنّی………………………………………………………………………………………… 64 5-1. کشف و شهود…………………………………………………………………………………………………………… 68 6-1. مشاهده از دیدگاه ابنعربی………………………………………………………………………………………….. 70 7-1. مکاشفه از دیدگاه ……………………………………………………………………………………………………… 71 2. سیر و سلوک از نظر ابنعربی…………………………………………………………………………………………….. 75 1-2. صفات عارف…………………………………………………………………………………………………………….. 80 2-2. انواع سالکان……………………………………………………………………………………………………………… 81 3-2. مراتب سالکان……………………………………………………………………………………………………………. 82 3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابنعربی………………………………………………………………………….. 83 فصل سوم: علم و سیر و سلوک از نظر ملاصدرا………………………………………………………………………. 86 1. علم و معرفت از دیدگاه ملاصدرا……………………………………………………………………………………….. 87 1-1. خلاقیّت نفس…………………………………………………………………………………………………………….. 88 2-1. قدرت خلاقیت نفس………………………………………………………………………………………………….. 90 3-1. حصول صور برای نفس……………………………………………………………………………………………… 91 4-1. چگونگی ادراک…………………………………………………………………………………………………………. 92 5-1. ادراک حسی و خیالی………………………………………………………………………………………………….. 93 6-1. ادراک عقلی………………………………………………………………………………………………………………. 94 7-1. تفاوت علم و وجود ذهنی…………………………………………………………………………………………… 96 8-1. تعریف علم……………………………………………………………………………………………………………….. 99 2. سیر و سلوک از نظر ملاصدرا…………………………………………………………………………………………….. 103 1-2. مراتب عقل نظری………………………………………………………………………………………………………. 104 2-2. مراتب عقل عملی………………………………………………………………………………………………………. 106 3-2. تزکیه و تهذیب مقدم? سیر و سلوک……………………………………………………………………………… 109 3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر ملاصدرا………………………………………………………………………….. 113 1-3. حکمت نظری……………………………………………………………………………………………………………. 113 2-3. حکمت عملی……………………………………………………………………………………………………………. 115 فصل چهارم: مقایس? دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب علم و نقش آن در سیر و سلوک…………….. 117 1. مقایس? دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. 118 1-1. اشتراکات ابنعربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. 119 1-1-1. علم حکم وجود را دارد……………………………………………………………………………………….. 119 2-1-1. بدیهی بودن مفهوم علم…………………………………………………………………………………………. 120 3-1-1. تعریف علم به واسط? بیان ویژگیها……………………………………………………………………….. 122 1-3-1-1. احاط? به معلومات…………………………………………………………………………………………. 122 2-3-1-1. درک مدرَکات همانگونه که هستند………………………………………………………………….. 122 3-3-1-1. حضور مجرد نزد مجرد………………………………………………………………………………….. 124 4-1-1. حقیقتِ علم………………………………………………………………………………………………………… 127 1-4-1-1. حقیقت علم از دیدگاه ابنعربی……………………………………………………………………….. 129 2-4-1-1. حقیقت علم از دیدگاه ملاصدرا………………………………………………………………………. 132 5-1-1. علم مقارن با سعادت……………………………………………………………………………………………. 133 6-1-1. کمال آدمی………………………………………………………………………………………………………….. 134 1-6-1-1. کمال آدمی از دیدگاه ابنعربی………………………………………………………………………… 135 2-6-1-1. کمال آدمی از دیدگاه ملاصدرا………………………………………………………………………… 138 2-1. اختلافات ابنعربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. 140 2. مقایس? دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب سیر و سلوک………………………………………………………. 141 1-2. سیر و سلوک نوعی انتقال است……………………………………………………………………………………. 143 2-2. تزکیه و تهذیب گام اول در سیر و سلوک……………………………………………………………………… 144 3-2. آغاز سلوک همان انتقالش است…………………………………………………………………………………… 144 4-2. نهایت سلوک، فناء فی الله و بقاء بالله…………………………………………………………………………….. 145 5-2. قلب جایگاه معرفت الهی…………………………………………………………………………………………….. 147 3. مقایس? دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب نقش علم در سیر و سلوک……………………………………. 148 1-3. مساوقت علم و کمال………………………………………………………………………………………………….. 148 2-3. مساوفت علم و بهشت………………………………………………………………………………………………… 149 3-3. مساوقت علم و رؤیت خدا………………………………………………………………………………………….. 151 4-3. مساوقت علم و فنا……………………………………………………………………………………………………… 152 5-3. مساوقت علم و معراج………………………………………………………………………………………………… 153 نتیجهگیری…………………………………………………………………………………………………………………………… 157 فهرست مطالب…………………………………………………………………………………………………………………….. 159

فصل اول
کلیات

1. مقدمه
متفکران تعاریف گوناگونی از علم ارائه کردهاند، همچنان که نگاه تمامی عارفان نسبت به سیر و سلوک و نقش علم در آن مختلف است. در این رساله سؤال اصلی ما این است که آیا ابنعربی و ملاصدرا تعریف مشترکی از علم دارند یا تعاریف آنها از علم مختلف است؟ از اینرو برای پاسخ دادن به این پرسش به آثار و منابع معتبر آنان رجوع کرده و با مقایس? دیدگاه هر دو، پاسخی مناسب به این پرسش خواهیم داد.

1-1. تبیین مسأل? پژوهشی و اهمیت آن
هدفِ تمامی متفکران مسلمان وصول به حقیقت بوده است؛ اما هر گروه از آنها بر اساس نوع تفکر خود، راه رسیدن به حقیقت را به گونهای متفاوت از دیگران بیان کردهاند. متکلمان با روشی نقلی و فیلسوفان مشایی با روش عقلی تلاش کردهاند تا به حقیقت نائل آیند. عارفان اما، سیر و سلوک عرفانی را تنها راه وصول به حقیقت میدانند. ابنعربی بنیانگذار عرفان نظری در اسلام با اینکه در آثار خود بر سیر و سلوک بسیار تأکید میکند؛ اما مقدم? سلوک به سوی حقیقت را “علم” میداند. ملاصدرا پایهگذار حکمت متعالیه نیز با اینکه فیلسوفی اهل عقل و استدلال است؛ اما آنچنان دلبست? عرفان ابنعربی است که کتاب خویش را با توجه به چهار مرحل? سلوک عرفانی الحکمهالمتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه نام نهاده است.
مسأل? اصلی این پژوهش بررسی چیستی علم در عرفان ابن عربی و حکمت صدرایی و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی است. بر مبنای “وحدت وجود” که ابنعربی بدان معتقد است، علم به چه معناست؟ و چه نقشی در سیر و سلوک برای رسیدن به حقیقت دارد؟ همین دو مسأله در ملاصدرا نیز دارای اهمیّت است؛ زیرا شعار مشهور حکمت متعالیه “جمع عرفان و برهان” است و ملاصدرا نیز گرچه در آغاز “وحدت تشکیکی وجود” را اثبات میکند؛ اما در مباحث “علت و معلول” با قبول “وحدت شخصی وجود” بر آن برهان اقامه میکند.

2-1. پیشین? پژوهش
موضوع اصلی این پژوهش علم و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی از دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا است. با دقت در تحقیقات انجام گرفته تاکنون پژوهشی در بار? نقش علم در سیر و سلوک از منظر ملاصدرا و ابنعربی صورت نگرفته است، اما دربا? علم پژوهشهایی انجام گرفته است. برای نمونه: علم بشر نسبت به باری تعالی از دیدگاه فلسف? اسلامی، میر مسعود فاطمی/ علم پیشین الهی و اختیار انسان، عباس فنی اصل/ علم و ادراک از دیدگاه ابنسینا و ملاصدرا، سحر کاوندی/ دیدگاه محییالدین ابنعربی در علم و شناخت، محمد اکبری. در این باره کتابهایی نیز نوشته شده است. برای نمونه: شیخ اکبر نظری? اجمالی به سیر و سلوک و حیات معنوی محییالدین ابنعربی، نوشت? محمد مددپور.

3-1. اهمیت بحث
در تفکر اسلامی رسیدن به کمال، هدف اصلی زندگی آدمی است. صوفیان راه رسیدن به کمال را سیر و سلوک و اکثر فیلسوفان آن را در دستیافتن به علم و معرفت میدانند. ابنعربی و ملاصدرا، هر یک با روش خاص خود، به سیر و سلوک اهمیت داده و آن را برای رسیدن به کمال ضروری میدانند؛ اما معتقدند که علمآموزی در آغاز سیر و سلوک، امری لازم است؛ همچنانکه نهایت سیر و سلوک رسیدن به معرفت حقیقی است. از اینروست که بررسی نقش علم در سیر و سلوک دارای اهمیّت است.

4-1. سؤالات پژوهش
پرسش اصلی
از دیدگاه ابن عربی و ملاصدرا علم چیست و چه نقشی در سیر و سلوک دارد؟
پرسشهای فرعی
– علم آموزی از دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا چه اهمیتی دارد؟
– در عرفان ابنعربی و حکمت متعالیه اهمیّت سیر و سلوک در چیست؟

– غایت سیر و سلوک عرفانی از منظر ابنعربی و ملاصدرا چیست؟

5-1. فرضیههای پژوهش
– گرچه بیان ملاصدرا در تعریف علم متفاوت از بیان ابنعربی است؛ اما با توجه به “وحدت وجود” که هر دو بدان معتقدند، یک تعریف را برای علم با زبانهای مختلف ـ زبان عرفانی و زبان فلسفی ـ بیان کردهاند.
– به باور هر دو متفکر سیر و سلوک برای رسیدن به حقیقت و کمال ضروری است.
– غایت سیر و سلوک عرفانی، رسیدن به مقام ولایت الهی است و این غایت بدون علم دست یافتنی نیست. مقصود از علم، معنای مطلق آن است که هم شامل علم حصولی و هم شامل علم حضوری میشود. در ابتدای سیر و سلوک، علم حصولی توش? راه سالک است تا در انتها به علم حضوری و شهود حق تعالی برسد.

6-1. روش تحقیق و مراحل آن
روش تحقیق در این پژوهش، کتابخانهای است که با مراجعه به کتابخانههای مربوطه، فیشبرداری از آثار ملاصدرا و ابنعربی، مقالات و دیگر آثار مکتوب و مرتبط با موضوع تحقیق، صورت گرفته است. پس از مطالعه و گزارش آثار و منابع ذکر شده و تحلیل و بررسی آنها سعی شده دیدگاه ملاصدرا و ابنعربی در مورد موضوع بحث به صورت منسجم و منظم تدوین گردد.

7-1. بررسی منابع
منابعی که در این پژوهش مورد استفاده قرار میگیرد، کتابهای ابنعربی و ملاصدرا بخصوص کتاب الفتوحاتالمکیه از ابنعربی و کتابهای الحکمهالمتعالیه فی الاسفارالاربعه، شواهد الربوبیه، مبدأ و معاد، اسرار الآیات و مفاتیح الغیب از ملاصدرا است.

8-1. ساختار پایاننامه
در این پژوهش نخست به پیشین? بحث پرداخته شده، از اینرو ابتدا تعریفی لغوی از علم ارائه دادیم و سپس علم در قرآن و فیلسوفان، متکلمان و عارفان و سپس سیر و سلوک از نظر فیلسوفان و عارفان به طور کلی و اجمالی آورده شده است و در انتها به نقش علم از نظر فیلسوفان و عارفان پرداختهایم.
در فصل دوم به علم، سیر و سلوک و نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابنعربی پرداخته شده است.
در فصل سوم نیز علم، سیر و سلوک و نقش آن در سیر و سلوک از نظر ملاصدرا مورد بحث قرار گرفته است.
در فصل چهارم نیز به موارد مشترک و موارد اختلاف ابنعربی و ملاصدرا در باب علم پرداخته و سپس سیر و سلوک و نقش علم در سیر و سلوک را بیان کردهایم.

2. پیشین? بحث
در این فصل در پی بیان پیشین? بحث هستیم. در ابتدا به تعریف لغوی و اصطلاحی علم و نیز سیر و سلوک میپردازیم و سپس به دیدگاه قرآن و احادیث در این باره اشارهای کرده و بعد از آن دیدگاه متکلمان را در باب علم بیان میکنیم. پس از بیان نظر متکلمان اشعری، متعزلی و متکلمان شیعه، به تعریف علم و نقش آن در سیر و سلوک از نظر عارفان اشاره کرده و در پایان، به نظر ابنسینا و شیخاشراق میپردازیم.

1-2. علم از نظر متکلمان و عارفان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا
علم در لغت به معنای دانستن و مترادف با ادراک به مفهوم حصول صورت چیزی در ذهن است. علم مترادف معرفت نیز دانسته میشود که با آن یک وجه تمایز دارد و آن این است که علم مجموع? معارض است که متصف به وحدت و تعمیم است1.
در آیات بسیاری از قرآن کریم بر شرافت علم و نقش آن در رسیدن آدمی به سعادت تأکید شده است؛ مثلاً در آیهای بیان شده که عالِم و غیرعالِم برابر نیستند2 و در آیهای دیگر خداوند عالِمان را به مرتبههایی بلند فرا میبرد3؛ همچنین در آیه 28 سوره فاطر بیان شده: “از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او مى‏ترسند”4. محور اصلی نخستین سور? قرآن یعنی سور? علق، نیز علم و دانش است؛ خداوند در این سوره فرمودهاند: “بخوان به نام پروردگارت که(جهان را) آفرید، همان کس که انسان را از خون بسته‏اى خلق کرد، بخوان که پروردگارت(از همه) بزرگوارتر است‏، همان کسى که به وسیل? قلم تعلیم نمود، و به انسان آنچه را نمى‏دانست یاد داد”5. از آنجایی که اسلام دینی است که بر ایمان مبتنی بر شناخت تأکید دارد، بیشتر آیاتی که دربار? اعتقادات است، مبتنی بر شناخت و دانش است و چنین ایمانی ایمان برتر و والاتر است6
پیامبر اکرم (ص) نیز تاکید زیادی بر علم کردهاند، ایشان در حدیثی فرمودهاند: “اذا اتی علی یوم لا ازداد فیه علما یقربنی الی الله تعالی فلابورک لی فی طلوع الشمس ذلک الیوم”7. همچنین پیامبر فرموده است: “طلب العلم فریضه علی کل مسلم”، “جستجوی علم بر هر مسلمانی واجب است”8. امیرالمومنین نیز در نهج البلاغه فرمودهاند: “کل وعاء یضیق بما جعل فیه الا وعاء العلم فانه یتسع”9. وی علم را به ظرفی تشبیه کرده که هر چقدر در آن آب حیات علوم و معارف ریخته شود ظرفیت و گنجایش وی بیشتر می شود برخلاف دیگر ظروف که با ریختن آب در آن گنجایشش تنگ میشود.

1-1-2. علم از نظر متکلمان
علم دارای معانی و مفاهیم متعددی است و هر کدام از متکلمان تعاریف گوناگون و بعضاً مختلفی از علم آوردهاند. مقصود ما در این بخش این است که به بیان دیدگاه متکلمان اشعری و معتزلی و شیعی بپردازیم.

1-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان مسلمان
متفکران مسلمان مفاهیم موجود در ذهن را به دو دسته تقسیم کردهاند: مفاهیم بدیهی و مفاهیم نظری. مفاهیم بدیهی، مفاهیمی روشن و واضحاند که نیاز به تعریف ندارند، امّا مفاهیم نظری نیاز به تعریف دارند و در تعریف آنها ـ در نهایت ـ به مفاهیم بدیهی میرسیم. بنابراین مفاهیم بدیهی، پایه و اساس تصورات انسان هستند. البته در میان متفکران مسلمان، امام فخررازی معتقد است که تمام مفاهیم بدیهیاند و هیچ مفهومی قابل تعریف نیست.
“بباید دانست که دانستن بر دو گونه است: یکی در رسیدن، دویم بگرویدن. و در رسیدن آن باشد که مفهومی در خاطر افتد چنانکه بر وی هیچ حکم کرده نشود نه به نفی و نه به اثبات. و در این مقام باید که فرق میان عدم حکم و حکم به عدم معلوم باشد. و در رسیدن را به تازی تصوّر گویند. و امّا بگرویدن آن باشد که چون دو مفهوم در خاطر افتد، یکی را به دویم نسبت کرده شود، یا به نفی یا به اثبات. و بگرویدن را به تازی تصدیق گویند. چون این معنی معلوم شد گوییم یا همه تصوّرات مکتسب یا همه بدیهی باشد یا بعضی مکتسب باشد و بعضی بدیهی… مذهب من آن است که هم? تصورات بدیهی است و مذهب کل متقدمان آن است که بعضی بدیهی است و بعضی مکتسب”10.
اما در مورد مفهوم علم، فخررازی در مفاتیح الغیب تعریفات گوناگون آن را از متکلمان اشعری، معتزلی، فیلسوفان و غزالی نقادی کرده و سپس توضیح میدهد که عدم توانایی برای تعریف کردن یک مفهوم، یا به دلیل مخفی بودن کامل آن از درک آدمی است و یا به دلیل وضوح و روشنی آن است؛ وضوحی که مفهومی آشکارتر از آن یافت نمیشود تا بتواند معرِّفِ آن مفهوم باشد. ماهیت علم بدین گونه است؛ یعنی بطور کاملاً بدیهی و آشکار متصور میشود و لذا نیازی به تعریف ندارد، و بلکه تعریف آن محال است؛ زیرا هر شخصی ضرورتاً میداند که به خود علم دارد و نیز به اینکه در آسمان و یا در اعماق دریا نیست. این علمِ ضروری به اینکه عالِم به این امور است، در واقع علمِ به اتصاف ذاتش به این علوم است و کسی که به نسبت دو چیز علم داشته باشد، بدون شک به هر دو طرف نسبت نیز علم دارد. و لذا چون علم ضروری به این نسبت حاصل است، قطعاً علم ضروری به ماهیت علم نیز حاصل است و لذا تعریف علم محال است11.
علاوه بر این، فخررازی در المباحث المشرقیه دو دلیلِ دیگر بر امتناع تعریف علم آورده است:
1. علم است که اشیای دیگر را از هم متمایز میکند و لذا به طریق اولی خود را از غیر تمییز میدهد.
2. اشیای دیگر به واسط? علم شناخته میشوند و لذا علم از آنها آشکارتر است؛ زیرا علم حالتی نفسانی است که موجود زنده در درون خود و بدون خطا مییابد، و هرچه چنین باشد، تعریفش محال است12.
در اینجا ذکر این نکته لازم است که ابنعربی و ملاصدرا نیز با مبانی دیگری مفهوم علم را غیر قابل تعریف میدانند که بحث تفصیلی آن را در فصول بعد بیان خواهیم کرد.

2-1-1-2. علم از دیدگاه معتزله
نظّام معتزلی در تعریف علم گفته است: “حرکهفی القلب عند وجود الشیء کما وجد و عرف”13. بر این قول اشکال وارد شده به اینکه صحیح نیست گفته شود که قلب به واسط? علم، حرکت میکند؛ به علاوه اینکه این تعریف خلط میان عمل و اراده کرده است، در حالی که در جنس و وصف مختلفند14.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ابوعلی جُبّائی(235-330ق) و ابوهاشم جُبّائی(ف: 321ق) ـ دو تن از شیوخ معتزله ـ علم را به “اعتقاد الشیء علی ما هو به”، “اعتقاد به شیء آن گونه که هست” تعریف کردهاند15.
قاضی عبدالجبار خود، علم را معنایی میداند که موجبِ اطمینان و سکون نفس شود وی علم را بدین گونه تعریف کرده است:
“المعنی الذی یقتضی سکون نفس العالم إلی ما تناوله، فلیس من العلم فی شیء ما لم یطمئن إلیه المرء و یعتقده. و لذلک، فإن ذلک المعنی لایختص بهذا الحکم إلا إذا کان اعتقاداً یعتقده علی ما هو به واقعاً علی وجه مخصوص”، “علم معنایی است که موجب سکون و اطمینان نفس عالِم است نسبت به آن چیزی که درک کرده است، چیزی که آدمی به آن اطمینان و اعتقاد نداشته باشد علم نیست. پس آن معنایی که انسان به آن اعتقاد نداشته باشد به حکم علم بودن مختص نیست مگر آنکه اعتقاد به چیزی حاصل شده باشد آن گونه که هست به وجه مخصوص”16.

3-1-1-2. علم از دیدگاه اشاعره
ابوالحسن اشعری(260-324ق) ـ پایهگذار مکتب اشعری ـ دو تعریف برای علم آورده است: الف. “ما یعلم به” آنچه معلوم است. ب. “ما تصیر به الذات عالِماً”، علم چیزی است که ذات به واسط? آن عالِم میشود17. بر این دو تعریف اشکال دور وارد شده است؛ یعنی عالِم و معلوم با “علم” تعریف میشوند و تعریف علم به آنها تعریف دوری و باطل است. فخررازی از این اشکال چنین پاسخ داده که علم انسان به عالِم بودن خود، و نیز به لذت و دردِ خود، علمی ضروری است و اما علم به عالم بودن به این چیزها، علم به اصل علم است؛ زیرا ماهیت مطلق در ماهیتِ مقید داخل است18. ملاصدرا اشکال دقیقی بر این پاسخ دارد:
“سخن در بیان مفهوم علم و تعریف معنای آن است؛ نه در ثبوت و تحقق علم و نه در اثبات و تحقیق آن. این بیان، تنها وجود و وجدان ماهیت علم را ترسیم میکند و نه تعریف آن را. اگر کسی ادعای بدیهی بودن برای تصور علم داشته باشد و اینگونه استدلال کند، موجه خواهد بود. و شاید مراد گوینده همین باشد”19.
باقلانی(338-403) علم را به “معرفه المعلوم علی ماهو به”، “معرفت معلوم بدان گونه که هست” تعریف کرده است20. در این تعریف، به جای “معرفتِ شیء”، معرفتِ معلوم گفته شده؛ زیرا شیء به معنای موجود است، اما علم به معدومات نیز تعلق میگیرد. و لذا اگر در تعریف علم، معرفت شیء گفته میشد، تعریف، جامعِ افراد نبود.و در تعریفی دیگر گوید: “علم همان معرفت است”21. بر تعریف اول، این اشکال وارد شده است که تعریفی دوری است؛ زیرا علم با معلوم تعریف شده است، در حالی که معلوم خود، مشتق از علم است. بر تعریف دوم، دو اشکال وارد شده است: یکی اینکه تعریف شیء بنفسه است؛ زیرا علم و معرفت یکی هستند و قطعاً چنین تعریفی باطل است. و دیگر اینکه بنا بر قولی، معرفت، حصول علم بعد از اشتباه است، و لذا گفته میشود فلانی را نمیشناختم و اینک به او معرفت یافتم. به همین دلیل است که به علم خداوند نمیتوان، معرفت گفت. تعریف علم به معرفت، علمِ خداوند را از تعریف خارج میکند؛ در حالی که گویند? این تعریف به علمِ خدا اعتقاد دارد22.
علم از نظر باقلانی بر دو نوع است: علمِ قدیم، که علمِ خداوند است و علمِ محدَث، که علمِ مخلوقات است. علم ضروری، “علمی است که لازم? نفسِ مخلوق است، به گونهای که خروج و انفکاک از آن محال است و امکانِ شک در متعلَّقِ آن نیست”. اما علمِ نظری، علمی است که وابسته به فکر و تأمّل در حالِ معلوم است23.
علاوه بر تعاریف فوق، چند تعریف دیگر از اشاعره در مورد علم در کتابها مذکور است: “علم صفتی است که موجود زنده به واسط? آن، عالِم میگردد”24. تعریف دیگر اینکه: “صفت راسخی در نفس است که به واسط? آن جزئیات و کلیات درک میشوند” یا “علم وصولِ نفس به معنای شیء است” یا “اضافه و نسبتی خاص بین عاقل و معقول است”25.
4-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان شیعه
متکلمان شیعه در بحث از علم و چیستی آن، غالباً تحت تأثیر فیلسوفان هستند. خواجه نصیرالدین طوسی علم را جوهری انسان ساز میداند26 و معتقد است که انسان میتواند با توسعه دادن به علم و معرفت خود، اشتداد وجودی یابد27، وی معتقد است که علم سازند? روح است28 ، همچنین به باور وی علم ذاتیِ نفوس ناطقه نیست، بلکه عرضی است که عارض بر نفس میشود، همچنین علم از سنخ تذکر نیست29 . از نظر خفری علم حقیقی علمی است که سبب انکشاف شی بر ما می شود یعنی علمی که به آن وسیله چیزی بالذات در نزد ما حاضر است30 .
به باور نظرعلی طالقانی علم، کمال است و غرض از خلقت هم رسیدن به همین کمال است31 . وی میگوید: “دل آدمى که مراد از او روح انسانى است به منزله کرباس است و علم و ادراک و دانش به منزله یک خم صبّاغى است”32 که دل آدمی از خم علم رنگی به خود میگیرد همچنین به باور وی علم رحمت خداوندی است33.
لاهیجی در گوهر مراد میگوید:
“بدان که شناختن و دانستن و دریافتن در فارسى، و معرفت و علم و ادراک در عربى، گاه همه به یک معنى اطلاق شود و گاه هر یک به معنى جداگانه اما نزدیک باشند به هم. و هرگاه به یک معنى اطلاق شوند آن معنى نزد علما صورت چیزها باشد که درآید آن صورت در ذهن انسان. و مراد از ذهن، قوتى و آلتى باشد که صورتهاى اشیاء در او حاصل تواند شد؛ و مراد از صورت چیزى باشد از شی‏ء که به عینه آن شی‏ء نباشد اما موافق آن شی‏ء باشد چون صورت شخص در آینه، و صورت فرس بر دیوار”34 .
از نظر وی علم بر دو قسم است: علم نظری و کسبی، علم بدیهی و ضروری. علم نظری علمی است که حصول آن به واسطه و صورت علمی دیگری نیاز دارد؛ علم بدیهی نیز علمی است که نیاز به واسطه و صورت علمی دیگری نیاز ندارد35.

2-1-2. علم از دیدگاه عارفان
علم و علمآموزی از دیدگاه عارفان آنچنان دارای اهمیّت بوده است که تعدادی از آثارِ کلاسیک در عرفان اسلامی با بابِ علم آغاز شده است. از جمل? این کتابها میتوان به کشف المحجوبِ هجویری، احیاء علوم الدینِ غزالی و تمهیداتِ عینالقضات همدانی اشاره کرد. در عرفان اسلامی علمآموزی، مجاهدهای تلقی شده که آدمی را از شرک میرهاند36؛ زیرا در سلوک إلی الله، علم برای رهرو به مانند آتشی است که خیالات فاسد و اندیشههای باطل را از بین برده و موجب رستگاری او میشود: “چون سالک دانا شد و عارف گشت، آن علم و معرفت سالک به مثابت آتش باشد، جمله خیالات فاسد را و اندیشه?های باطل را”37 .
از اینرو حسنهای که مؤمنان در این جهان، خواهان آنند، علم و عبادت است38 . در واقع علم و ایمان قرین هماند و از هم جدا نمیشوند. علم، ظاهرِ ایمان و ایمان، باطنِ علم است. قوّت و ضعفِ ایمان به زیادت و نقصانِ علم است. چنانکه لقمان به فرزندش گفت: “همانگونه که محصولِ کشاورز با آب و خاک به سامان میرسد، ایمان نیز با علم و عمل کامل میشود”39 . از اینرو پیامبر (ص) فرموده است: “اگر روزی بیاید و بر دانش من افزوده نشود، طلوعِ خورشید برای من در آن روز مبارک نمیباشد”40. در تقابل میانِ علم و عمل، علم را میتوان صفتِ خداوند و عمل را صفتِ بنده دانست و از آنجا که سالک باید به صفاتِ الهی متصف شود، میتوان گفت که علم بر عمل برتری دارد41. به تعبیر غزالی “غذاى دل، علم و حکمت است، و حیات او بدان است”42.
عرفا غالباً آغازِ سلوک برای رسیدن به حقیقت را تحصیل علم و بدست آوردن معرفت میدانند. از نظر ایشان هیچ آفتی در این راه بدتر و خطرناکتر از جهل نیست:
آفتی نبود بتر از ناشناخت تو بر یار و ندانی عشق باخت43
“قوله تعالى: وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ الایه- درین آیت اشارتست که ایمان شنیدنى است و دیدنى و شناختنى و گفتنى و کردنى. سمعوا دلیل است که شنیدنى است، تَرى‏ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ دلیل است که دیدنى است، مِمَّا عَرَفُوا دلیل است که شناختنى است، یَقُولُونَ دلیل است که گفتنى است. آن گه در آخر آیت گفت: وَ ذلِکَ جَزاءُ الْمُحْسِنِینَ- این محسنین دلیل است که عمل در آن کردنى است اما ابتدا بسماع کرد که نخست سماع است، بنده حق بشنود، او را خوش آید، درپذیرد، و بکار درآید و عمل کند. رب العالمین قومى را مى‏پسندد که جمله این خصال در ایشان موجود است”44.
و لذا عدهای از صوفیان علم را برتر از عمل، و جهل را بزرگترین معصیت میدانند: “هیچ معصیت عظیمتر از جهل نیست”45. و عذابِ آن هیچگاه منقطع نمیشود.
“اگر عذاب از جهت نقصان علم باشد، هرگز ازان عذاب خلاص نیابند و اگر عذاب از جهت نقصان طهارت بود، به مرور ایّام از آن عذاب خلاص یابد”46.
اعمال عادی و روزمر? جاهل، در عرفان معصیت تلقی میشود و همین اعمال برای عالم عبادت است.
“جاهل اگر می?خورد، و می?خسپد، و شهوت می?راند جمله معصیت است، و بعد از ایمان، یعنی بعد از علم، عالم اگر می?خوردو میخسپد، و شهوت می?راند جمله طاعت است”47.
به باور خواجه عبدالله گرچه علم برای عارف، پایبند است؛ اما عارفِ فاقدِ علم، شیطانی بیش نیست: “شیخ الاسلام گفت که علم عارف را پایبند است لکن عارف بی علم دیو است”48؛ زیرا کار شیطان، وارونه جلوه دادنِ حقایق و فریب دادنِ آدمی است و سالکِ جاهل همواره خود و دیگران را میفریبد. جهالت وی را به سوی شیطان میکشاند درحالی که گمان میکند که سالک إلی الله است.

تمایز میان علم و قولِ به علم
عارفان همواره میان عالِم و کسی که فقط به روایتِ علم اکتفا میکند، تفاوت گذاشتهاند. از انس بن مالک نقل است که گوید: “هِمَّهُ العلماءِ الدّرایهُ و همَّهُ السُّفهاء الرّوایهُ”49. خواجه عبدالله با تمایز گذاردنِ میان علم و قولِ به علم، حقیقتِ علم را آن میداند که آدمی را به عملِ صالح برساند.
“علما راه به قدم عبرت کنند، سفها از جهل بر قول بسنده کنند، متکلم خود را عالم داند، قول العلم را از عین العلم باز نداند… تأثیر عقل و علم را از تأثیر جهل و ظلم باز نداند، به غلب? قول و عبارت تا در غلط افتد و خلق را در غلط اندازد، چون اهل نفاق در قول شهادت و عمل بی اخلاص”50.
بنابراین کسی که از علم تنها بر قول آن اکتفاء کند، جاهلی است که به غلط خود را عالِم داند؛ زیرا به باور صوفیان آدمی میان دو عالَم نور و ظلمت واقع است. علم حقیقی در عالَمِ نور یا همان عالَمِ الهی است و بر دنیای فانی که عالَمِ ظلمت است، جهل حاکم است. بنابراین هر ادراک یا شهود و یا حالتی که آدمی را متوجهِ عالَمِ نور کند، علم است؛ و هر ادراک یا حالی که از جهت توجه به عالَمِ ظلمت، نصیبِ آدمی شود، جهل مرکبی است که از جهتِ مشابهت در ادراک با علم، به غلط علم نامیده میشود.
“گرفت و تحصیل علم را علم باید تا به علم علم تحصیل کند که هرچه در نمکسار افتد نمک شُو، علمی که به جهل گیری مدد جهل شُو، نفعِ او ضرّ شُو… چون به جهل علم را بگرفت همه آلتِ جهالت سازد و علّت ها بر هم میافزاید”51.
و لذا صاحبِ چنین علمی که در واقع جهل است، اگر سالها نیز در قول به علم مداومت کند، نه برای خود و نه برای دیگران، مفید نخواهد بود.
“کسی ده سال علم آموزد چراغی برنیفروزد، درویشی حرفی بگوید خلقی در آن بسوزد”52.
معرفت حقیقی آن است که آدمی را به خداوند نزدیک کند: “شناخت صوفیان شناخت است، آنِ دیگران پنداره است… او که از این[شناخت صوفیان] بهره ندارد، هر چند که هنر او بیش بود از الله دورتر است”53. درویشِ حقیقی علمی دارد که یک ذرّ? آن از دو عالَم بهتر است: “یک ذرّه شناخت به از دو عالم یافت”54. این علم موهبتی الهی است که هر کس در خود استعداد ایجاد کند، خداوند بر او افاضه خواهد کرد.
“این کار نه به جهد و کوشش است بلکه به عطا و بخشش است. این کار نه به طاعت است بلکه محض توفیق و عنایت است، این کار نه به رنگ و پوست است بلکه به عنایت دوست است”55.
بنابر آی? کریم? “إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ”56، یکی از ویژگیهای علمِ حقیقی آن است که خوف و خشیّت در آدمی ایجاد کند: “آن کس را که این علم باشد و آن گه باین علوم خالق را عبادت نکند اسم آن جهل از وى بنیفتد که آن علم که ضد آن جهل است آنست که اللَّه گفت: إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ”57. این خشیت، به تعبیر پیر هرات، نفس سرکش آدمی را رام میکند58.
خواجه عبدالله از یکی از عارفان نقل میکند که گفت: “امام هر عمل علم است و امام هر علم عنایت”59. امام صادق(ع) در تفسیر آی? کریم? “إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ”60 عالِم را کسی میداند که کردارش، گفتارش را تصدیق کند. هر که کردارش گفتارش را تصدیق نکند عالم نیست و از آن حضرت روایت شده است که علم مقرون به عمل و همراه با عمل است پس هر که به راستى عالم باشد به علمش عمل مى‏کند و هر کس هم که عمل کند بر دانش او افزوده مى‏شود و علم، عمل را صدا مى‏زند اگر جوابش را داد مى‏ماند و گر نه از آنجا کوچ مى‏کند.
“مصطفى (ص) گفت: “من عمل بما علم ورّثه اللَّه علما لم یعلم”. هر که علم شریعت را کار بند نبود، آن علم ضایع کرد، و بر وى حجّت گردد، و هر که مرا آن را کار بند بود، آن علم ظاهر حجّت وى گردد، و علم حقیقت بعطا بیابد”61.


پاسخ دهید